W XVI w. idee reformacji dotarły do Anglii, gdzie trafiły na podatny grunt przygotowany przez nauki i działalność J. Wikli-fa. Bezpośrednią przyczyną powstania Kościoła anglikańskiego był zatarg króla Henryka VIII z papieżem Klemensem VII, któ­ry odmówił angielskiemu władcy unieważnienia małżeństwa z Katarzyną Aragońską i uznania związku małżeńskiego z Anną Boleyn. Była to przyczyna polityczna, która otworzyła drogę no­wym prądom reformacyjnym w Kościele anglikańskim, kryty­cznie ustosunkowanym do dominacji papiestwa. Król doprowa­dził do uchwalenia przez parlament w 1534 r. „aktu supremacyj-nego", który uznawał go za wyłączną głowę Kościoła w Anglii i przekazywał mu prawo mianowania biskupów. Sprawy usta­lania zasad odpustów i dyspens powierzono prymasowi Anglii. Zachowano większość dogmatów i liturgię katolicką, do której później wprowadzono język angielski. W celu ochrony tych posta­nowień Henryk VIII w 1539 r. ogłosił sześć artykułów zwanych „krwawymi", gdyż obowiązywały pod karą śmierci. Po śmierci Henryka VIII, za panowania jego następcy Edwar­da VI (1547—1553) wychowanego w protestantyzmie nastąpiła konsolidacja Kościoła anglikańskiego i odejście od katolicyzmu nie tylko organizacyjne, ale i doktrynalne. Nastąpił zwrot ku kal-winizmowi, a komisja pod przewodem prymasa T. Cranmera wprowadziła w 1549 r. zamiast rytuału i mszału rzymskiego modlitewnik Book oj Common .Prayer, w 1552 r. ujednoliciła liturgię w języku angielskim i w 1553 r. spowodowała uchwa­lenie 42 artykułów wiary. Reforma ta została przyjęta ostatecz­nie w 1559 r. za panowania królowej Elżbiety (1558—1603), któ­ra w 1563 r. po odrzuceniu trzech skrajnie kalwińskich ogłosiła 39 artykułów wiary, stanowiących do dziś dogmatyczną podsta­wę anglikanizmu. Zawierają one dogmaty trzech pierwszych so­borów powszechnych oraz utrzymują pierwszeństwo Biblii nad tradycją i hierarchią kościelną. Doktryna religijna Kościoła anglikańskiego jest kompromi­sem pomiędzy katolicyzmem i luteranizmem. Uznaje bowiem, jak luteranizm, Biblię za główne źródło objawienia, ale nie od­rzuca jak on tradycji. Przyjąwszy luterańską zasadę usprawied­liwienia przez wiarę, zachowała też katolicki dogmat zbawienia przez Kościół. Ten kompromis zbliżał ją do bardziej rygorysty­cznego kalwinizmu, którego wiele zasad przejęła. Anglikanizm w organizacji kościelnej utrzymał wzorem katolicyzmu ustrój episkopalny. Przyjął interpretowaną w sposób łagodniejszy nau­kę J. Kalwina o predestynacji i odrzucił wiarę w czyściec, kult świętych oraz inne naleciałości wprowadzone w średniowieczu do katolicyzmu. Podkreślając konieczność powrotu do pierwot­nych zasad chrześcijaństwa, wbrew katolicyzmowi interpretuje tylko symbolicznie obecność Chrystusa w eucharystii. Jednak wspólnie | z nim podkreśla sakralny charakter kapłaństwa i przyj­muje apostolską sukcesję hierarchii kościelnej. Kościół anglikański ma charakter Kościoła państwowego i podlega królowi. Król nie jest jednak głową Kościoła, a tylko sprawuje nad nim najwyższą władzę, mianując arcybiskupów i biskupów. Władzę ustawodawczą sprawuje Zgromadzenie Ko­ścielne składające się z trzech izb: biskupów, duchownych i świeck;ch. Jego uchwały wymagają zatwierdzenia przez ko­misję złożoną z przedstawicieli Izby Gmin i Izby Lordów oraz sankcji królewskiej. Poza Wielką Brytanią anglikanizm rozsze­rzył się we wszystkich krajach Brytyjskiej Wspólnoty Narodów i w USA. W wyniku silnych kontrowersji w XIX w. wyodrębniły się w anglikanizmie trzy tendencje: High Church („Wysoki Kościół") skupiający zwolenników form katolickich i podkreślający sakralny charakter hierarchii, L o w [loł] C h u r c h („Niski Kościół") obejmujący zwolenników protestan­tyzmu i podkreślający pietystyczne formy indywidualnej po­bożności oraz B r o a d [brołd] C h u r c h („Szeroki Kościół") zaj­mujący liberalne stanowisko modernistycznego protestantyzmu, czego wyrazem może być udzielenie w 1985 r. przez arcybiskupa Melbourne w Australii święceń kapłańskich ośmiu kobietom. Uznano to w postępowych kręgach protestanckich za ważny krok w zrównaniu praw mężczyzn i kobiet w kulcie religijnym. Druga reformacja W miarę uzyskiwania przez nowe wspólnoty protestanckie w poszczególnych krajach rangi wyznań panujących następowała dogmatyzacja doktryny ich zwycięskich Kościołów oraz rodziły się tendencje do narzucania siłą jednolitych poglądów. Nietole-rancyjność doktryn i praktyk panujących Kościołów oraz prze­sunięcie zainteresowań umysłowych ku jałowym sporom dogma­tycznym sprawiły, że wyznania te znalazły się w sprzeczności z ideałami reformacji, rozwojem myśli naukowej i religijnym indywidualizmem będącym podstawową zasadą protestantyzmu. Doprowadziło to głównie w XVII i XVIII w. do powstania w łonie Kościołów protestanckich (luterańskiego, kalwińskiego i anglikańskiego) ruchów opozycyjnych nazywanych „drugą re­formacją". Na ich fali powstało wiele różnorodnych ugrupowań, gmin wyznaniowych i nowych Kościołów, mających w znacznej mierze trwały charakter. Ruchów tych nie można jednak za­cieśniać tylko do XVII—XVIII w., gdyż jest ^o zjawisko trwa­jące nadal, także w obrębie wspólnot i Kościołów będących re­zultatem tzw. „drugiej reformacji". Jednym z najwcześniejszych ruchów religijnych tego rodza­ju był anabaptyzm mający różne formy i stanowiący często niezależne wyznania. Wspólną cechą jest odrzucanie chrztu nie­mowląt, gdyż według anabaptystów akt ten powinien być wy­nikiem świadomej decyzji dorosłego człowieka. Ruch ten objął Niemcy, Czechy, Morawy i Szwajcarię, potem w XVII w. Sied­miogród i Ukrainę, a w XIX w. Amerykę Północną. Z tego ru­chu wywodzi się mennonityzm zapoczątkowany w Holan­dii przez Menno Simmonsa (1492—1559), którego zwolennicy wywędrowali w XVII w. do Kanady i Stanów Zjednoczonych. Nie mają oni żadnych wymagań dogmatycznych i każdemu po­zwalają dowolnie interpretować Biblię. Chrztu udzielają od 14 roku życia, a kobiety mogą sprawować urząd pastorów. W XVII w. na podobnym tle powstał baptyzm w Anglii, założony przez Jana Smitha, który swą doktrynę oparł na kal-winizmie. Baptyści przyjmują tylko chrzest dorosłych, a za je­dyne źródło wiary uznają Ewangelię. Cechuje ich liberalizm dogmatyczny. Walczą z dyskryminacją rasową i dlatego mają wielu zwolenników wśród czarnej ludności w Stanach Zjedno­czonych. W Polsce istnieje także Polski Kościół Chrześcijan Bap­tystów. Ważną rolę w rozwoju protestantyzmu w XVII w. odegrał ruch zwany pietyzmem (od łac. pietas — „pobożność"), bę­dący protestem przeciw sformalizowaniu protestanckiej religij­ności i tyranii luterańskich konsystorzy. Pietyzm uznając, że obowiązkiem chrześcijanina jest nie tylko czytanie, ale i głosze­nie Słowa Bożego, zapoczątkował działalność misyjną. Interesu­jącym odłamem pietyzmu była grupa bractwa herrnhu-t ó w (od niem. Herrnhut — „opieka boska"). Ich doktryna po­lega na obowiązku głoszenia Biblii i dawania świadectwa dziełu Bożemu przez działania charytatywne. Ich misje spotyka się dziś nawet w Nepalu i n|a Alasce. Zbliżeni do pietyzmu są k w a k r z y, którym dał początek wędrowny szewc i kaznodzieja Georges Fox (XIX w.). Jest to kierunek mistyczny, odrzucający teologię i naukę, głoszący, że istotą Ewangelii jest zwiastowanie światłości. Istotnym punk­tem religijności kwakrów jest wewnętrzne oświecenie, skłania­jące czasem do prorokowania. Kult nie ma w tym odłamie ob­rzędów, lecz polega na medytacji, której inspiracją jest Biblia, gdyż najważniejsza jest więź z Chrystusem. Innym odłamem protestantyzmu jest prezbiterianizm, który powstał w XVI w. w Szkocji, gdzie wcześniej niż w Anglii przyjęto kalwinizm i pod jego wpływem odrzucono ustrój episko-palny Kościoła anglikańskiego. Prezbiterianie tworzą odrębne or­ganizacje religijne w Anglii i Ameryce, ale wyznają doktrynę kalwinizmu. Podobną grupę stanowią kongregacjonaliści, zwani ruchem niezależnych, którzy także uznają (doktrynę kal­winizmu. Na podstawie anglikanizmu w XVIII w. powstał ruch m e-todystyczny będący ostatnią formacją kościelną „drugiej re­formacji". Zapoczątkował go John Wesley [łezli] (1703—1791). Nie dążył on do zmian doktrynalnych, tylko podkreślał zna­czenie „metody" samej pobożności, która powinna być stałym, wewnętrznym nastawieniem jednostki. Początkowo jego zwolen­nicy działali w ramach Kościoła anglikańskiego i dopiero w 1784 r. nastąpiło zerwanie, gdy powołano Związek Metodystów We-sleyowskich. Metodyzm wkrótce się rozprzestrzenił w Stanach Zjednoczonych. Pod względem doktrynalnym metodyzm jest konglomeratem różnych tendencji protestanckich, głównie anglikańskich, gdyż przyjmuje 39 artykułów wiary i zbiór 53 kazań swego założy­ciela. Ustalił cztery stopnie zbawienia: usprawiedliwienie przez wiarę, odrodzenie przez chrzest, przeświadczenie Ducha i uświę­cenie, które jako skutek wewnętrznego przeżycia doprowadza do zbawienia. W zakresie kultu metodyzm przyjmuje chrzest i łamanie chleba, nadając im znaczenie symboliczne. Nabożeń­stwa w niedzielę polegają na kazaniu i śpiewaniu hymnów reli­gijnych. Wielką wagę przywiązuje do czytania Biblii. Metodyści mają specyficzną organizację religijną, której podstawowa gru­pa (klasa) liczy 12 wyznawców. Grupy te tworzą zbory, którymi kieruje prezbyter oraz kolegium. Zbory łączą się w okręgi za­rządzane przez biskupów wybieranych przez konferencje wier­nych. W Polsce od 1924 r. działa Kościół Metodystyczny. Wiele nowych ugrupowań i kościołów powstało w XIX w. w Stanach Zjednoczonych. Wśród nich wymienić można a d-wentystów, zielonoświątkowców, mormonów, świadków Jehowy i wiele innych, które byłoby trudno wszystkie wyliczyć i opisać. W sumie wszystkich Kościołów wyrosłych z pnia protestan­tyzmu jest bardzo wiele. Światowa Rada Kościołów utworzona w 1948 r. w Amsterdamie, a mająca swą siedzibę w Genewie, skupiająca Kościoły protestanckie i prawosławne, obejmuje po­nad trzysta różnych Kościołów, zrzeszonych w niej na zasadzie dobrowolności i pełnego poszanowania odrębności doktrynalnej, a jest to tylko część istniejących wspólnot wyznaniowych. Rada ta zrzesza Kościoły znajdujące się na wszystkich kontynentach na zasadzie, że służba jednoczy, a doktryna dzieli. Doktrynalną formułę, na której opiera swą działalność, ustalono podczas zgromadzenia w New Delhi w 1961 r. Formuła ta stwierdza: „Światowa Rada Kościołów jest społecznością Kościołów, które zgodnie z Pismem Świętym wyznają, że Pan Jezus Chrystus jest Bogiem i Zbawicielem, i dlatego dążą wspólnie do wypełnienia tego, do czego są powołane, ku chwale Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego". Członkami Światowej Rady Kościołów są Kościoły zrzeszo­ne w Polskiej Radzie Ekumenicznej działającej od 1946 r. i obej­mującej obecnie osiem Kościołów: Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewan­gelicko-Reformowany, Polski Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Metodystyczny, Kościół Polskokatolicki, Starokatolicki Kościół Mariawitów i Zjednoczony Kościół Ewangeliczny.