Razem z naukami religijnymi związane jest „prawo" — szarfa, które też stanowi część objawienia, a więc ma sankcję religijną. Z czasem, jak to postaramy się ( ukazać, stało się ono przedmiotem odrębnej nauki wśród nauk religijnych islamu i powstał cały system prawa muzułmańskiego, odrębny od innych syste­mów prawnych. Z religią w islamie łączy się również ściśle etyka, „moralność muzułmańska" — ilm al-ach-lak. Islam w szerszym tego słowa znaczeniu to cała kul­tura i cywilizacja, państwo i prawo, historia muzuł­mańska, filozofia i sztuka. Tak więc, zwłaszcza filozo­fia arabsko-muzułmańska oraz sztuka, a w szczegól­ności architektura noszą na sobie bardzo wyraźne pię­tno świętej Księgi islamu — Koranu oraz sunny Pro­roka. Islam z chwilą swego powstania zaczął nową epokę w historii ludów, które go przyjęły. Wywarł ogromny wpływ na kulturę i cywilizację tych narodów, które znalazły się w jego orbicie oddziaływania. Szczególnie ogromne znaczenie miał dla Arabów, wśród których się zrodził i gdzie się głównie ukształtował. Luźno ży­jące plemiona arabskie, koczujące po pustyniach Ara­bii, niebawem miały się zjednoczyć i stworzyć jeden lud, a szybko i naród arabski. Ogromną zasługą Pro­roka islamu — Muhammada — było to, iż potrafił on zmobilizować i zjednoczyć w imię nowej religii, będą­cej zarazem ideologią, zwalczające się często ple­miona beduińskie w jedną społeczność i w jedno pań­stwo. Można więc śmiało powiedzieć, że Muhammad był nie tylko prorokiem nowej religii — islamu, lecz również twórcą narodu arabskiego, który miał zacząć niebawem swoją wielką, pełną sukcesów i chwały hi­storię, stworzył rozległe imperium, wspaniałą kultu­rę i cywilizację arabsko-muzułmańską. Arabowie sta­li się sukcesorami takich wielkich państw jak Bizan­cjum i Persja. W późniejszym okresie historycznym weszły w or­bitę islamu inne ludy — Persowie, Turcy, Mongoło­wie, Hindusi i Malajowie, tak iż islam stał się religią uniwersalną. W życiu tych ludów islam też odegrał ogromną rolę, zmieniając ich oblicze duchowe, two­rząc nową epokę historyczną. W ten sposób powstała jedna, choć wielonarodowa, wielka „społeczność mu­zułmańska" — umma islamijja, która, mimo różno­rodności swoich wyznawców, wykazuje pewną jedno­litość. Islam bowiem wywarł bardzo silne piętno na swoich wyznawcach, kształtując w nich pewną specy­ficzną mentalność muzułmańską, bez względu na ich poprzednie tradycje narodowe, kulturalne i religijne. W związku z tym, iż islam zajmuje się wiele „spra­wami tego świata", od samego początku popierał on bardzo naukę i szkolnictwo, nakazując „poszukiwać wiedzy od kolebki do grobu". Toteż w islamie rozwi­ nęła się bardzo szybko nauka, filozofia, zakwitła bo­gata, nawet wyrafinowana kultura. To wszystko mia­ło sprzyjać pomyślności w życiu na tym świecie, jako przygotowaniu do życia w świecie przyszłym. Wład­cy muzułmańscy — kalifowie i książęta, jak również osoby prywatne — wszyscy byli znani jako gorliwi opiekunowie nauki, filozofii, literatury, zwłaszcza poezji, byli też inicjatorami wspaniałej architektury muzułmańskiej i to nie tylko sakralnej. Islam jest nadal religią (i ideologią) dynamiczną i żywotną również w nowych, naszych czasach. Moż­na śmiało powiedzieć, że islam, spośród wielkich reli­gii, najbardziej odpowiada duchowi nowych czasów; jest bowiem religią bardzo humanistyczną w swoich założeniach, ponieważ, jak już wspomnieliśmy — a szerzej o tym powiemy na następnych stronach — troszczy się bardzo o pomyślność i dobrobyt material­ny swoich wyznawców; jest też ze swojej natury re­ligią bardzo demokratyczną, a nawet „socjalistyczną", głoszącą równość, sprawiedliwość i solidarność społe­czną; czemu też dał wyraz w odpowiednich instytu­cjach społeczno-politycznych i ekonomicznych, zwła­szcza w swoim pierwszym, arabskim okresie histo­rycznym. Jest to religia bardzo żywa we współczesnym świe­cie islamu, wiąże się bowiem z państwem i polityką, co tkwi w jej istocie od początku, a jej duch jest wi­doczny i oczywisty w prawodawstwie krajów muzuł­mańskich, bez względu na ich ustrój i przemiany spo­łeczno-polityczne, nawet w krajach „rewolucyjnych", jak również w programach partii politycznych tych krajów. Na te wszystkie istotne cechy islamu postaramy się zwrócić uwagę w niniejszej pracy, przedstawiając je­go początki i główne etapy rozwojowe, jak też zwią­zki tej religii z państwem i kulturą, na których po­zostawiła ona swe niezatarte piętno, tworząc specyfi­czną kulturę i cywilizację arabsko-muzułmańską i muzułmańską, kreśląc jej rozwój od początków siódmego wieku do naszych czasów, tj. do drugiej po­łowy XX wieku. Celem niniejszej pracy jest zwięzłe przedstawienie islamu jako religii, a więc jej źródeł, kolejnych eta­pów rozwoju w epoce klasycznej, zarówno ortodok­sji jak i sekt muzułmańskich, oraz nowych prądów, modernistycznych i reformatorskich, jakie pojawiły się w islamie w XIX i XX w. Ponieważ istotną część islamu jako religii stanowi „prawo religijne" — sza­rfa, dano też krótko jego charakterystykę, tym bar­dziej iż nawet główne „filary" religii muzułmańskiej jak modlitwa, jałmużna, post, pielgrzymka są trakto­wane jako pewien dział prawa religijnego w nauce muzułmańskiej. W pracy tej podano również najważ­niejsze wiadomości o dynastiach muzułmańskich, też ściśle związanych z ewolucją historyczną islamu. Po­minięta natomiast została kultura arabsko-muzuł-mańska — filozofia, różne aspekty piśmiennictwa mu­zułmańskiego, a wspomniano o nich tylko incydental­nie, ponieważ to wykraczałoby już poza ramy zakre­ślone tej pracy. W transkrypcji nazw i imion arabskich zastosowa­no pisownię całkowicie spolszczoną, której zasady zo­stały przyjęte przez polskich orientalistów.